مؤلف مجهول
31
ظفرنامه خسروى ( شرح حكمروايى سيد امير نصر الله بهادر سلطان بن حيدر بر بخارا وسمرقند ، 1277 - 1242 ه . ق ) ( فارسى )
حجم و چه از لحاظ ارزش ، يكسان نيستند . اين كتاب را مىتوان به دو بخش جدا كرد . بخش نخست كه اعظم كتاب را تشكيل مىدهد ، جنگهاى ميان بخارا و خوقند ، محاربههاى خوقند و خجند و اوراتپه و جيزخ و يام و زامين و . . . را دربرگرفته است . اين بخش از ظفرنامهء خسروى در نظر ما ، از دقت و اعتبار فراوان برخوردار مىباشد ، چرا كه هيچيك از منابع معلوم ديگر ، واقعات محدودهء مزبور را به اين اندازه كامل و دقيق فرانگرفته است . در بخش دوم از ظفرنامهء خسروى سخن دربارهء واقعات كنار چپ جيحون - بلخ ، آقچه ، اندخوى ، كندز ، خلم ، بدخشان ، مزارشريف مىرود ؛ كوششهاى متعدد حاكمان افغانستان ، بخصوص دوست محمد خان ( 1205 / 1826 - 1218 / 1839 ؛ 1222 / 1843 - 1242 / 1863 ) براى تسخير اين نواحى ، همچنين نخستين جنگ انگليس و افغانها ( 1217 / 1838 - 1221 / 1842 ) بيان يافتهاند . ذكر مفصّل تلاشهاى حاكمان « كنگس » ولايت « شهر سبز » با اميران « منغيت » بخارا ، مناسبات و روابط بخارا و خيوه و قاجاريان ايران جدالهاى اين كشورها براى صاحبى كردن مرو و سرخس و نواحى ديگر كه قبايل تركمنهاى « تكه » ، « ساريق » ، « سالار » مسكون بودند ، از محتويات ديگر اين كتاب به شمار مىآيند . از روى دقّت بيان حادثات تاريخى ، عمق و اطمينان اسناد ، ضمن تصوير مناسبتهاى بخارا و خوقند ، مىتوان گفت كه مؤلف ، خود در يورشهاى امير نصر الله به ولايت خوقند شركت داشته است . به جملهء دلايل اين تخمين مىتوان آورد : اخبارى كه دربارهء نواحى خوقند درج يافته است ، بسيار كامل و دقيق مىباشد ، و اما اخبار از نواحى ديگر ، به اين اندازه كيفيت ندارد ، چنانچه ضمن بيان مناسبتهاى بخارا و خيوه و جنگ افغان و انگليس ناروشنى ( ابهام ) و حتى اشتباه ديده مىشود . سبب اين حال ، در مورد آخر ، شايد اين بوده است كه مؤلف در واقعات حضور نداشته و اخبار را از كسان ديگر دريافت كرده است .